Oficjalne zakończenie seryjnej produkcji walkmanów kasetowych firma Sony ogłosiła 25 października 2010 r., co można uznać za symboliczne zaprzestanie wykorzystywania taśmy magnetycznej do zapisu dźwięku w różnego rodzaju magnetofonach.

Poprzednikiem magnetofonu był skonstruowany przez Valdemara Paulsena, telegrafon, na który w 1899 r. uzyskał patent. Ten duński technik opracował metodę zapisu dźwięku w postaci magnetycznej na stalowym drucie, a później - stalowej taśmie. W latach 20. XX w. stalowe nośniki zastąpiła taśma papierowa, z napyloną warstwą magnetyczną. W 1928 r. za to rozwiązanie Fritz Pfleumer, pracujący w Dreźnie austriacki specjalista od papieru, który również zbudował prototyp magnetofonu, uzyskał patent. Jednak pierwszy komercyjny magnetofon wykorzystujący papierową taśmę przedstawiła w 1935 r. na Wielkiej Wystawie Radiotechnicznej w Berlinie (obecnie IFA) firma AEG - Magnetophon K1.

DLA PROFESJONALISTÓW

W tym miejscu nie można nie wspomnieć o Stefanie Kudelskim – urodzonym w 1929 r. w Warszawie szwajcarskim elektroniku i wynalazcy, który w 1951 r., jeszcze jako student fizyki, opracował prototyp magnetofonu nazwanego Nagra. Tranzystorowa Nagra III z 1957 r. w latach 60. stała się podstawowym wyposażeniem reporterów radiowych i telewizyjnych oraz studiów filmowych. Za ten magnetofon Kudelski otrzymał od amerykańskiej Akademii Filmowej: nagrody naukowo-techniczne (1965, 1977) w kategorii dźwięk i honorowe Oscary: za Zasługi (1978) i nagrodę Gordona E. Sawyera (1990). W 1998 r. Stefan Kudelski znalazł się wśród 100 największych geniuszy Szwajcarii (Gent Suisses).

Magnetofony profesjonalne nagrywały i odtwarzały taśmę o szerokości 1/4" z przędnością 38 cm/s. Montaż nagrań był podobny do montażu taśmy filmowej: niepotrzebny fragment wycinano, często zwykłymi nożyczkami, a końce sklejano taśmą lub acetonem.

Domowe magnetofony nagrywały z prędkościami 19,05 i 9,52 cm/s, a następnie także 4,76 cm/s. W 1958 r. produkcję magnetofonów szpulowych rozpoczęły Zakłady Radiowe im. Marcina Kasprzaka w Warszawie. Najpierw były to lampowe Melodie, w 1962 r. pojawiła się popularna Tonettka, a w 1968 r. magnetofony na licencji niemieckiej firmy Grundig. Pierwszym był monofoniczny, lampowy ZK 120. Kolejne wersje obejmowały modele tranzystorowe i stereofoniczne. Później melomani poszukiwali magnetofonów typu deck, czyli bez wzmacniacza: Aria i Dama Pik.

TAMTE PRYWATKI

Gorsze parametry odtwarzanego dźwięku miały magnetofony kasetowe, które ze względu na wygodę użytkowania zdominowały rynek. W Polsce produkcję monofonicznego magnetofonu kasetowego MK125 uruchomiono w 1971 r. w Lubartowie na licencji firmy Thomson. W tym samym zakładzie produkowano także radioodtwarzacze samochodowe (radio + odtwarzacz kasetowy).

Kasetę magnetofonową (CC, Compact Cassette) pokazała w 1963 r. na targach IFA firma Philips. W kasecie o wymiarach 102x64x12 mm znajdowała się taśma magnetyczna o szerokości 0,15”, którą urządzenie przesuwało z prędkością 4,76 cm/s. Do zapisu wykorzystywano związki żelaza (Fe2O3) i chromu (CrO2, FeCr). Była też taśma metalowa, tzw. typ IV. Najpopularniejsze kasety C60 mieściły 85 m taśmy o grubości 18 µm, co wystarczało na nagranie 2×30 min. W użyciu były też kasety C90 (2×45 min.) i C120 (2x60 min.). Produkowało je wiele firm, m.in.: 3M, AGFA, BASF, JVC, Maxell, Memorex, Philips, Scotch, Sony, TDK, a w Polsce Zakłady Włókien Chemicznych Stilon w Gorzowie Wielkopolskim i Wiskord w Szczecinie.
Magnetofony szpulowe i kasetowe miały niezaprzeczalny wpływ na popkulturę lat 60. i 70. W Polsce, z braku dostępu do zachodnich płyt z nagraniami ówczesnych idoli, młodzież wymieniała się ich piosenkami nagranymi z radia.

W Programie III PR była audycja „Mój magnetofon”, w której na początku i na końcu podawano tytuł płyty, wykonawcę i listę utworów. Reszta – czysta muzyka. Mało, poprzedzał ją sygnał testowy do ustawienia w magnetofonie poziomu nagrywania obu kanałów!
Kasetowce wyparł walkman – przenośny, zminiaturyzowany magnetofon kasetowy ze słuchawkami zamiast głośników, wypromowany przez firmę Sony, która pierwsze modele wypuściła w 1979 r. Prototyp zaprojektował m.in. twórca firmy Akio Morita, który po latach wspominał, że sprzedawcy mieli specjalnie szyte koszule z nieco większą kieszenią, w której bez problemu mieścił się odtwarzacz! Polski walkman - wyprodukowany przez ZRK Kajtek pojawił się w 1987 r. Warto tu przypomnieć, że wyraz walkman to zastrzeżony znak towarowy firmy Sony, więc choć stał się synonimem wszystkich tego rodzaju urządzeń, to poprawnie należało mówić: przenośny odtwarzacz kasetowy firmy...

W 1991 r. na targach IFA firmy Philips i Matsushita przedstawiły DCC, czyli cyfrową kasetę kompaktową, ale nie zdobyła ona uznania nabywców. W przeciwieństwie do zaprezentowanego wówczas w Berlinie formatu MiniDisc firmy Sony. Ale MD to dyskowy nośnik danych cyfrowych, a więc zupełnie inna bajka.

Na tych samych targach pokazano też nowy format kompresji – MP3, a 7 lat później pojawił się pierwszy na świecie przenośny odtwarzacz MP3 - MPMan F10 koreańskiej firmy Saehan Information Systems z pamięcią flash o pojemności 32 lub 64 MB!

Dziś odtwarzacze MP3, z pamięcią liczoną w GB, widać i słychać na każdym kroku (niektóre modele mają też radio FM). Ze względu na łatwy dostęp do treści, jej zapisu i kopiowania, ich wpływ na popkulturę jest nie do przecenienia. A taśmy i kasety leżą pochowane w pudełkach w szafach, piwnicach i na strychach.

Jerzy Bojanowicz

PS. Taśma była też używana jako nośnik danych - pamięć masowa w komputerach, a kaseta magnetofonowa w „domowych” (Atari, Commodore, ZX Spectrum, Amstrad).

19.03.2010 r. firma Fujifilm poinformowała o rekordowym zapisie na opracowanej we współpracy z IBM taśmie magnetycznej barowo-ferrytowej w zakresie gęstości zapisu danych: 29,5 mld bitów/cal2, czego efektem może być kaseta o pojemności 35 TB (terabajta) nieskompresowanych danych. Do stworzenia mikrocząsteczek BaFe o wielkości 1600 nm3 wykorzystano zaawansowaną technologię Nanocubic.